อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ

สถานที่ตั้ง

เมืองศรีเทพตั้งอยู่ในเขตตำบลศรีเทพ อำเภอศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ ๒๔๐ กิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดเพชรบูรณ์ ๑๒๐ กิโลเมตร ตั้งอยู่บนลุ่มน้ำสำคัญคือ “ลุ่มน้ำสัก” หรือ “แม่น้ำป่าสัก” และ “ลุ่มน้ำเหียง” ที่เคยเป็นแม่น้ำสักสายเก่าในยุคโบราณไหลผ่านเมืองทางทิศตะวันตก ประวัติความเป็นมา เมืองศรีเทพมีคูน้ำคันดินเป็นกำแพงเมืองล้อมรอบ พื้นที่ ๒,๘๘๙ ไร่ เมืองในมีเนื้อที่ประมาณ ๑,๓oo ไร่ เมืองในมีเนื้อที่ประมาณ๑,๓oo ไร่ลักษณะเป็นรูปเกือบกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๑.๕กิโลเมตร มีช่องประตูเมือง ๖ ช่องทองพื้นที่ภายในเป็นที่ราบลอนลูกเคลื่อน มีโบรานราว ๔o แห่งมีสระน้ำและหนองน้ำกระจายอยู่ทั่วไป เมืองนอกมีเนื้อที่ประมาณ ๑,๕๘๙ไร่ ลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าต่อออกไปทางด้านทิศตะวันออกของในเมืองในพื้นที่เป็นที่ราบมีช่องประตูเมือง ๖ ช่องทางมีสระน้ำอยู่ทั่วไปและมีโบราณสถานราว ๕๔ แห่งนอกเมืองมีโบราณสถานอยู่ราว ๕o แห่ง

ปัจจุบันเมืองโบราณศรีเทพ ตั้งอยู่ในเขตอำเภอศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ซากเมืองโบราณนี้ถูกพบครั้งแรก ในขณะที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเดินทางไปตรวจราชการมณฑลเพชรบูรณ์ ใน พ.ศ.๒๔๔๘ ลักษณะของเมืองโบราณมีคูน้ำและกำแพงดินขนาดใหญ่มากล้อมรอบ เป็นรูปวงกลมซ้อนกันอยู่ ๒ วง ซึ่ง สันนิษฐานกันว่าแนวคูเมือง กำแพงเมืองที่ซ้อนกันนั้น จะเป็นการขยายตัวของชุมชนในภายหลัง โบราณ สถานที่พบทั้งที่อยู่ภายในเมืองและนอกเมืองนั้นมีกระจายอยู่ทั่วไป แสดงให้เห็นถึงความหนาแน่นของ ประชากร และโบราณสถานเหล่านั้นได้ชี้ให้เห็นถึงลำดับสมัยและช่วงระยะเวลาของการก่อสร้างที่แตกต่างกัน ประกอบกับโบราณวัตถุจำนวนมากที่พบทั้งที่เป็นประติมากรรมเนื่องในศาสนา ซึ่งมีความงดงามยิ่งกว่าที่พบ ในแห่งใด ๆ และวัตถุหลักฐานอื่น ๆ ทำให้สรุปได้ว่าเมืองศรีเทพเป็นชุมชนที่มีพัฒนาการที่ติดต่อกันมาเป็น เวลายาวนาน นับตั้งแต่สมัยทวารวดี สมัยลพบุรี ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๒ เป็นต้นมา และถูกทอดทิ้งร้างไปใน ที่สุดหลังพุทธศตวรรษที่ ๑๘

ลักษณะทั่วไป

ลักษณะผังเมือง ประกอบไปด้วยพื้นที่ ๒,๘๘๙ ไร่ แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ เมืองส่วนในและเมืองส่วน นอก เมืองส่วนในมีลักษณะเป็นรูปเกือบกลม ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๑.๕ กม. มีช่องทางเข้าออก ๘ ช่องทาง พื้นที่ภายในเป็นที่ราบลอนคลื่น มีสระน้ำและหนองน้ำกระจายอยู่ทั่วไป มีโบราณสถานที่ขุดแต่งแล้วและยัง ไม่ได้ขุดแต่งประมาณ ๗๐ แห่ง ส่วนเมืองชั้นนอกลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าต่อกับเมืองส่วนใน มีช่องทาง เข้าออก ๗ ช่องทาง มีโบราณสถานกระจายอยู่แบบเดียวกับเมืองส่วนใน เช่น โบราณสถานเขาคลังใน ปรางค์ ศรีเทพ ปรางค์สองพี่น้อง เป็นต้น ปัจจุบันได้รับการบูรณะและตกแต่งบริเวณสวยงาม เป็นแหล่งศึกษาประวัติ ศาสตร์และแหล่งท่องเที่ยวที่น่าสนใจยิ่ง

หลักฐานที่พบ

1. หลุมขุดค้นทางโบราณคดี

การขุดค้นทางโบราณคดีบริเวณเนินดินขนาดใหญ่ภายในเมืองเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๑ พบหลักฐานสำคัญที่ชี้ให้เห็นถึงร่องรอยดั้งเดิมในสมัยก่อนประวัติศาสตร์คือ โครงกระดูกมนุษย์และของใช้ที่อยู่ในระดับความลึกประมาณ ๔ เมตรจากผิวดินกำหนดอายุประมาณ ๒,ooo ปีมาแล้ว และโครงกระดูกช้างสมัยหลังลงมาการขุดพบโครงกระดูกมนุษย์และของใช้ครั้งนี้เป็นหลักฐานสำคัญที่ยืนยันถึงการตั้งถิ่นฐานของชุมชนใน ระยะแรกเริ่มที่เมืองศรีเทพก่อนที่จะพัฒนาขึ้นมาเป็นสังคมเมืองที่รับอารายธรรมทวารวดีและเขมรโบราณในราวพุทธศตวรรษ๑๑-๑๒ จนกระทั้งเมืองถูกทิ้งร้างไปก่อนหรือต้นสมัยสุโขทัย

2. ปรางค์ศรีเทพ

ปราสาทประธานเป็นสถาปัตยกรรมศิลปะเขมรตั้งอยู่บนฐานยกพื้นขนาดใหญ่หันหน้าไปทางทิศตะวันตกเรือนธาตุก่อด้วยอิฐตั้งอยู่บนฐานศิลาแลง ด้านหน้ามีบรรณาลัยสองสันนิษฐานว่าเป็นที่เก็บคัมภีร์ศาสนาอายุสมัยการก่อสร้างกำหนดจาสมัยอายุของทับหลังที่พบในบริเวณนี้ได้ในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๖ – ๑๗ และพบหลักฐานว่ามีการซ่อมแซมในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ แต่จากการขุดค้นทางโบราณคดีเพิ่มเติมที่บริเวณบรรณาลัยด้านหน้าปราสาทเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๔๔ – ๒๕๔๕ ได้พบหลักฐานซากอาคารและสระน้ำที่มีความเก่าแก่กว่าตัวปราสาทถูกถมปิดทับอยู่ข้างใต้อีกหลายยุคหลายสมัย

3. ปรางค์สองพี่น้อง

เป็นปราสาทแบบศิลปะเขมรสององค์ตั้งอยู่คู่กัน หันหน้าไปทางทิศตะวันตก จากการขุดแต่งทางโบราณคดีพบทับหลังจำหลักเป็นรูปพระอิศวรอุ้มนางปารพตีประทับนั่งบนหลังโคนนทิ กำหนดอายุได้ในราวศตวรรษที่ ๑๗ ปัจจุบันติดตั้งอยู่ที่ปราสาทหลังเล็กจากเรื่องราวที่สลักบททับหลังและโบราณวัตถุอื่นๆ เช่น ศิวลึงค์ ฐานโยนิและโคนนทิที่พบ สันนิษฐานว่าโบราณสถานแห่งนี้เป็น ศาสนาสถานในศาสนาฮินดูลัทธิไศวนิกาย

4. โบราณสถานเขาคลังใน

เป็นศาสนาสถานในพุทธศาสนา มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ ๑๒ – ๑๗ สถาปัตยกรรมประธานเหลือเพียงฐานที่มีขนาดสูงใหญ่มาก ก่อด้วยศิลาแลงผิวนอกฉากด้วยปูนทำเป็นลักษณะวิหารคล้ายรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าแต่ภายในทึบตัน ด้านหน้าทางทิศตะวันออกมีบันไดทางขึ้นสู่ทางด้านบนซึ่งมีร่ิองรอยว่าเคยดีสิ่งก่อสร้างอาจเป็นสถูปหรือวิหารขนาดย่อมตั้งอยู่ ที่ฐานล่างทางทิศใต้ และทิศตะวันตกยังหลงเหลือภาพปูนปั้นประดับเป็นรูปปูนปั้นประดับเป็นรูปคนแคระและสัตว์แบกโบราณสถาน ลักษณะทางศิลปะเป็นแบบทราวดีเช่นเดียวกับภาพปูนปั้นที่เมืองคูบัวจังหวัดราชบุรีและวัดนครโกษาจังหวัดลพบุรี แต่ภาพปูนปั้นคนแคระแบกของที่นี่จะมีลักษณะแตกต่างออกไปคือคนแคระมีศีรษะเป็นคนและสัตว์ต่างๆ เช่น ลิง สิงห์ ควาย ฯลฯ ซึ่งลักษณะเช่นนี้พบเพียงแห่งเดียวในประเทศไทย

5. โบราณสถานเขาคลังนอก

ตั้งอยู่ หมู่ ๑๑ บ้านสระปรือ ตำบลศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ประวัติ ตั้งชื่อให้สอดคล้องกับ " เขาคลังใน " ที่อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ ลักษณะคล้ายภูเขาสูงใหญ่ น่าจะรับคติการสร้างจากพุทธศาสนามหายานที่นิยมสร้างอาคารบนฐานสูง รูปแบบผังมณฑลจักรวาล สถูปที่ตั้งอยู่บนฐานขนาดใหญ่ ความสำคัญ มหาสถูป ตั้งอยู่นอกตัวเมืองโบราณศรีเทพ มีความสัมพันธ์กับเขาถมอรัตน์ มีภาพสลักเกี่ยวกับพุทธศาสนามหายานอยู่ภายในถ้ำบนยอดที่ร่วมสมัย ใช้พื้นที่ด้านบนประกอบพิธีทางศาสนา อายุประมาณ ๑,๒๐๐-๑,๓๐๐ ปี มาแล้ว ( ช่วงวัฒนธรรมทวารวดี ) ดีเด่น ฐานอาคาร สภาพค่อนข้างสมบูรณ์ ศิลปะอินเดียผสมผสานอยู่มาก ยังไม่เคยมีการพบโบราณสถานที่ร่วมสมัยกันในประเทศไทยที่ยังคงสภาพและมีขนาดใหญ่เท่านี้มาก่อน แสดงศิลปกรรมที่ได้รับอิทธิพลจากอินเดียอย่างชัดเจน โบราณวัตถุสำคัญที่พบ พระพุทธรูปศิลปะทวารวดี สลักจากหินทรายสีเขียว ประทับยืนปางแสดงธรรม ( วิตรรกะ ) ๒ พระหัตถ์ สูง ๕๗ ซม. กว้าง ๑๖ ซม. มีความเชื่อ ว่ามีทรัพย์สมบัติและอาวุธเก็บรักษาอยู่ภายใน

6. เขาถมอรัตน์

เป็นเขาเล็ก ๆ ตั้งอยู่ทางด้านตะวันตกของแม่น้ำป่าสัก ที่ตำบลโคกสะอาด อำเภอ ศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ อยู่ห่างจากถนนลำนารายณ์-เพชรบูรณ์ ประมาณ ๗ กม. เกือบถึงยอดเขามีถ้ำ ปาก ถ้ำอยู่ทางทิศเหนือ ภายในถ้ำมีความกว้างขวางพอสมควร มีเนื้อที่เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ากว้างประมาณ ๑๐ เมตร ความลึกประมาณ ๒๑ เมตร เพดานถ้ำสูงราว ๑๒ เมตร ตรงกลางมีหินย้อยเป็นเสาใหญ่ ตั้งอยู่ในถ้ำมี ภาพจำหลัก พระพุทธรูป และพระโพธิสัตว์ สมัยทวาราวดี มีพระพุทธรูปประทับยืนสูงประมาณ ๒ เมตรเศษ และมีรูปสลักพระพุทธรูปยืนขนาดเล็ก และพระพุทธรูปประทับนั่งสมาธิรวมทั้งหมด ๑๑ องค์ รูปเขาถมอรัตน์(3 รูป)

เส้นทางเข้าสู่เมืองเก่าศรีเทพ

เมืองเก่าศรีเทพอยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ประมาณ ๒๒๙ กม. ห่างจากอำเภอวิเชียรบุรี ประมาณ ๒๕ กม. และห่างจากอำเภอเมืองเพชรบูรณ์ ๑๑๗ กม. ริมทางสายสระบุรี-หล่มสัก (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข ๒๑) แยกขวามืออีก ๘ กิโลเมตรจะถึงแยกขวาเข้าอุทยานประวัติศาสตร์เมืองศรีเทพ ระยะทาง ๑ กม

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterShare with friendsPrint this page